۵۳ کشور نقشه راه هوش مصنوعی در سلامت تا سال ۲۰۳۳ را تصویب کردند
کشورهای عضو منطقه اروپایی سازمان جهانی بهداشت نخستین نقشه راه مشترک خود برای هوش مصنوعی در سلامت را تصویب کردند؛ برنامه‌ای که بر حکمرانی، ایمنی، زیرساخت داده و آموزش نیروی انسانی تمرکز دارد.
تصویب نقشه راه هوش مصنوعی در سلامت تا سال ۲۰۳۳ با توافق ۵۳ کشور
کشورهای عضو منطقه اروپایی سازمان جهانی بهداشت، نخستین نقشه راه مشترک خود برای استفاده از هوش مصنوعی در نظام‌های سلامت را تصویب کردند. این سند دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۳ را پوشش می‌دهد و بر ایمنی بیمار، نظارت بر فناوری، حفاظت از داده‌های سلامت و آماده‌سازی نیروی انسانی تمرکز دارد.
این تصمیم در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶، در هفتادوششمین نشست کمیته منطقه‌ای سازمان جهانی بهداشت در کپنهاگ دانمارک اتخاذ شد. دفتر منطقه‌ای اروپا یک روز بعد، در ۳۰ اکتبر، جزئیات این توافق را اعلام کرد.
نقشه راه با توافق هر ۵۳ کشور عضو منطقه اروپایی WHO تصویب شده است. این منطقه علاوه بر کشورهای اروپایی، تعدادی از کشورهای آسیای مرکزی را نیز شامل می‌شود.
چرا سازمان جهانی بهداشت به نقشه راه جدید نیاز داشت؟
هوش مصنوعی پیش از آنکه بسیاری از نظام‌های سلامت برای نظارت بر آن آماده باشند، وارد بیمارستان‌ها و مراکز درمانی شده است.
بر اساس ارزیابی منطقه‌ای سازمان جهانی بهداشت، نزدیک به دو سوم کشورهای بررسی‌شده از هوش مصنوعی برای کاربردهای تشخیصی استفاده می‌کنند و حدود نیمی نیز از هوش مصنوعی مکالمه‌ای بهره می‌برند.
بااین‌حال، زیرساخت‌های نظارتی و آموزشی با همین سرعت توسعه نیافته‌اند.
طبق گزارش WHO، تنها حدود یک‌پنجم کشورها هوش مصنوعی را به دانشجویان رشته‌های سلامت آموزش می‌دهند و یک‌چهارم برای کارکنان شاغل در این حوزه آموزش مرتبط دارند. همچنین فقط ۸ درصد از کشورهای بررسی‌شده دارای راهبرد اختصاصی هوش مصنوعی در سلامت هستند.
این فاصله میان استفاده عملی از فناوری و آمادگی نظام سلامت، یکی از دلایل اصلی تدوین نقشه راه جدید است.
چهار محور اصلی نقشه راه هوش مصنوعی در سلامت
سازمان جهانی بهداشت چهار حوزه مرتبط را برای اجرای این نقشه راه مشخص کرده است.
حکمرانی و راهبری
کشورها باید مشخص کنند چه نهادهایی مسئول سیاست‌گذاری، نظارت و ارزیابی هوش مصنوعی پزشکی هستند.
وجود یک راهبرد مشخص، تقسیم مسئولیت میان دستگاه‌ها، سرمایه‌گذاری پایدار و مشارکت متخصصان سلامت و سایر ذی‌نفعان از موضوعات این بخش است.
چارچوب‌های اخلاقی، قانونی و نظارتی
استفاده از هوش مصنوعی در تصمیم‌های پزشکی، پرسش‌هایی درباره مسئولیت خطا، حقوق بیمار، شفافیت الگوریتم‌ها و ایمنی ایجاد می‌کند.
نقشه راه بر نظارت در تمام چرخه عمر سامانه، از طراحی و توسعه تا استقرار و پایش، تأکید دارد. هدف این است که استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی بدون ارزیابی کافی ایمنی و اثربخشی گسترش پیدا نکند.
داده و زیرساخت دیجیتال
کیفیت داده‌های سلامت، قابلیت تبادل اطلاعات میان سامانه‌ها، دسترسی ایمن و امنیت سایبری از دیگر اولویت‌های سند هستند.
بدون داده‌های معتبر و زیرساخت مناسب، حتی مدل‌هایی که در آزمایش‌های اولیه عملکرد خوبی دارند ممکن است در محیط واقعی بیمارستان با خطا مواجه شوند.
آموزش، اجرا و ارزیابی
WHO تأکید می‌کند که توسعه فناوری به‌تنهایی کافی نیست. پزشکان، پرستاران، مدیران بیمارستان و کارکنان سلامت باید توانایی استفاده درست از ابزارهای هوش مصنوعی و شناخت محدودیت‌های آن‌ها را داشته باشند.
این محور همچنین بر اجرای واقعی، ارزیابی نتایج و یادگیری از تجربه کشورها تأکید دارد.
آیا این نقشه راه به معنای مجوز استفاده از هوش مصنوعی در پزشکی است؟
خیر. تصویب یک نقشه راه سیاستی به معنای تأیید خودکار محصولات پزشکی مبتنی بر هوش مصنوعی نیست.
کشورها همچنان به مقررات، سازوکارهای ارزیابی، نظارت انسانی و شواهد مربوط به ایمنی و اثربخشی هر سامانه نیاز دارند.
نقشه راه همچنین به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که استفاده از هوش مصنوعی موجب بهبود پیامد بیماران شده است. این موضوع باید در پژوهش‌ها و ارزیابی‌های واقعی بررسی شود.
WHO اعلام کرده است که یک راهنمای پشتیبان اجرا نیز همراه نقشه راه تهیه شده تا کشورها بتوانند متناسب با میزان آمادگی دیجیتال خود از آن استفاده کنند.
تصویب راهبرد سالمندی سالم در همان نشست
در کنار نقشه راه هوش مصنوعی، کشورهای عضو منطقه اروپایی WHO راهبرد جدیدی با عنوان «سالمندی، زندگی است» (Ageing is living) را نیز تصویب کردند.
این راهبرد بر بهبود کیفیت زندگی در سنین بالاتر، ارائه مراقبت نزدیک‌تر به محل زندگی، حمایت از خانواده‌ها و مراقبان و مقابله با تبعیض سنی تمرکز دارد.
سازمان جهانی بهداشت پیش‌بینی می‌کند تا سال ۲۰۵۰ حدود ۲۷ درصد جمعیت منطقه اروپایی آن بالای ۶۵ سال داشته باشند.
تصویب هم‌زمان این دو سند، نشان‌دهنده توجه سازمان به دو مسئله متفاوت اما مرتبط است: تغییر نیازهای جمعیت و ضرورت آماده‌سازی نظام سلامت برای فناوری‌های جدید.
گام بعدی چیست؟
با تصویب نقشه راه، مرحله اجرا و پیگیری آغاز شده است.
کشورها می‌توانند بر اساس شرایط ملی خود، اولویت‌های اجرایی و سازوکارهای ارزیابی را تنظیم کنند.
سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده که در سال ۲۰۲۹ گزارشی میان‌دوره‌ای درباره پیشرفت اجرای نقشه راه ارائه خواهد کرد.
کشورهای عضو همچنین از پیشنهاد ایجاد یک دفتر تخصصی هوش مصنوعی در ساختار منطقه‌ای WHO حمایت کرده‌اند؛ البته حمایت از این پیشنهاد به معنای راه‌اندازی بالفعل دفتر نیست.
این تصمیم چه اهمیتی برای ایران دارد؟
ایران عضو منطقه اروپایی سازمان جهانی بهداشت نیست و این نقشه راه الزام مستقیمی برای نظام سلامت ایران ایجاد نمی‌کند.
بااین‌حال، سند می‌تواند منبع ارزشمندی برای مطالعه تطبیقی و تدوین چارچوب‌های بومی حکمرانی هوش مصنوعی باشد.
برای استفاده از این تجربه، چند مسئله اهمیت دارد: تعیین مسئولیت سازمانی در ارزیابی سامانه‌های پزشکی، تدوین معیارهای ایمنی و اعتمادپذیری، حفاظت از داده‌های سلامت و طراحی برنامه‌های آموزشی برای کارکنان درمانی.
همچنین لازم است پیش از استقرار گسترده سامانه‌های هوش مصنوعی، عملکرد آن‌ها با داده‌های معتبر و در شرایط واقعی نظام سلامت بررسی شود.
نقشه راه جدید نشان می‌دهد سیاست‌گذاری هوش مصنوعی در سلامت باید فراتر از توسعه الگوریتم‌ها باشد و موضوعاتی مانند مسئولیت‌پذیری، نیروی انسانی، زیرساخت و ارزیابی مداوم را نیز پوشش دهد.